Beskidzkie lasy od wieków stanowiły skarbiec przyrody. Wraz z osadnictwem, które nadciągało tu z różnych stron, monumentalne drzewa zamieniano w drewno i wykorzystywano je do budowy domów, willi, kościołów i kaplic (kapliczek), urzędów i budynków gospodarczych. Drewno jest głównym surowcem, z którym kojarzymy dzisiaj góralską, w tym także beskidzką, kulturę materialną. W beskidzkiej architekturze drewnianej zatrzymany jest czas, zaklęta jest muzyka i emocje, a historia wydaje się być łatwiej przyswajalna. Pragnę zaprosić Państwa w etnograficzno-architektoniczną podróż w czasie po drewnianych zabytkach beskidzkiej ziemi! Wielokrotnie podkreślam, iż oficjalne Szlaki Architektury Drewnianej Województwa Śląskiego, Małopolskiego i Podkarpackiego są jedynie zalążkiem do głębszego poznania budownictwa drewnianego w górach.
Oblicza architektury drewnianej są liczne i pomimo wielu cech wspólnych możemy mówić o indywidualnym charakterze budownictwa w obrębie mikroregionu, a czasami nawet wioski. Różne konstrukcje ścian (najczęściej stosowana była zrębowa) i formy ich zabezpieczania (od zachowania "gołych" i omszonych bali przez bielenie po okładanie gontem lub oblicówką) także przyczyniają się do różnorodności beskidzkiej architektury drewnianej. Beskidzka ciesiołka zawsze kojarzona była z solidną góralską robotą, ale także z pięknym wykończeniem, dzięki czemu na wielu budynkach możemy podziwiać znakomitą ornamentykę. Wbrew ogólnym przekonaniom, dachy budynków drewnianych nie zawsze były kryte gontem - w budownictwie pasterskim stosowano także dranice, a w czasach późnej Galicji gospodarstwom i dworkom sielskiego klimatu dodawały austriackie dachówki.
Drewno działa na zmysły i emocje. Drewno nie jest materiałem niezmiennym, gdyż cały czas żyje i się zmienia. Od gospodarza zależało jakim zapachem nasiąknęły bale, co także wpływa na niepowtarzalny klimat budynku. Poranny spacer do gazdówki lub bacówki krytej drewnem pozwala niezauważenie w jaki sposób drewno reaguje na warunki atmosferyczne - gonty i dranice parują, gdy zza chmur po ulewnym deszczy wyjdzie słońce. Drewniane budynki to nie tylko życie gospodarzy, mieszkańców czy użytkowników, to także miejsce dla przyrody, która zajmuje drewniane budynki szybko traktując je jak własny dom. Na strychach drewnianych kościołów goszczą ptaki, a wielokrotnie także nietoperze. Stare drewniane bale, gonty lub dranice z biegiem czasu porastają również mchem i porostami świadczącymi o bliskości dzikiego lasu. Warto poznać beskidzką architekturę taką, jaką ona jest autentycznie - w górskich miejscowościach i na łonie natury...
Sposób na wykorzystanie tematu architektury drewnianej jest wiele, ponieważ obiektów drewnianych zachowało się bardzo dużo. Kluczem do opracowania programu atrakcyjnej "skrojonej na miarę" wycieczki jest poznanie potrzeb oraz możliwości Turystów, bowiem wycieczka szlakiem architektury drewnianej może być wyłącznie autokarowa lub wyłącznie piesza, a może także łączyć obydwie formy uprawiania turystyki. Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z faktu, iż krótsze i dłuższe spacery szlakami architektury drewnianej można zorganizować w większości beskidzkich miejscowości. W jaki sposób widzę poznanie beskidzkiej architektury drewnianej postaram się przybliżyć Państwu na przykładzie mojej rodzinnej Żywiecczyzny oraz okolicznych Beskidów.
Całodzienna wycieczka autokarowa
Na trasie takiej wycieczki powinny znaleźć się wartościowe muzea oraz obiekty związane z każdą formą budownictwa drewnianego. Przykładem budowli sakralnej jest wraz z zachowanymi XVII i XVIII-wiecznymi elementami wyposażenia, a także bogatym zdobnictwem wnętrza. Z Łodygowic udalibyśmy się w inną część Żywiecczyzny, mianowicie do Jeleśni, gdzie znajduje się zabytkowa drewniana karczma pochodząca prawdopodobnie z XVIII wieku. Karczma posiada zachowany oryginalny podział wnętrz i nadal pełni funkcje gastronomiczne, to też istnieje możliwość zamówienia wyżywienia w zabytkowej karczmie. Jeleśni przez Juszczynę i Węgierską Górkę docieramy w dolinę rzeki Soły do Milówki, gdzie obowiązkiem jest zwiedzenie "Starej Chałupy", czyli gospodarstwo Piotra Gorela z 1739 roku. W tej nietypowej izbie regionalnej o charakterze małego skansenu można podziwiać sprzętu gospodarcze, a także głębiej poznać historię i kulturę Żywiecczyzny przez pryzmat budynku, który na przestrzeni lat pełnił różne funkcje. W dorzeczu Soły zwiedzać można miejscowość Sól ze starą wiejską drewnianą zabudową pochodzącą z XVII i głównie XIX w. W Soli warte uwagi są przede wszystkim: stara drewniana kuźnia, dzwonnica loretańska i drewniana kapliczka. Jako zabytek architektury drewnianej związanej z administracją, warta uwagi jest stara XIX-wieczna leśniczówka w Złatnej projektu Karola Pietschki, w której przez wiele lat mieściły się biura instytucji - Zarządu Lasów Arcyksiążęcych.
Całodzienna wycieczka piesza
Na całodzienną pieszą wycieczkę związaną z architekturą drewnianą na terenie Żywiecczyzny poleciłbym spacer z Milówki doliną Nieledwii na Małą i Wielką Zabawę (798 i 823 m n.p.m.) do Rajczy Dolnej, skąd następnie na Suchą Górę (1040 m n.p.m,). Z Suchej Góry można zejść do dworca kolejowego w Rajczy, do centrum Milówki, a także przez Halę Boraczą (ze schroniskiem PTTK) do Żabnicy. Wycieczka pozwala na wyczerpujące poznanie zagadnień architektury drewnianej - od szeregowych zabudowań dawnej Milówki, przez tradycyjne chłopskie gospodarstwa w Nieledwii po budownictwo związane z pasterstwem i ruchem osadniczym w górach.
Bogactwo tych okolic docenił jeden z największych polskich krajoznawców - Władysław Krygowski, który opisał w swoim przewodniku widoki z "żywieckiej Gubałówki" posiadającej cały czas charakter dawnej osady góralskiej. Od lat 70. zeszłego stulecia niewiele się zmieniło, a góralskie zabudowania starsze o 40 lat sprawiają jeszcze większe wrażenia na Turystach odwiedzających górskie przysiółki i dawne tereny wypasowe. Wszystkie te budynki są wtopione w malowniczy górski krajobraz. Graberki, Dziaski i Cyrhla na Suchej Górze posiadają swój własny charakter dzięki rzadko spotykanemu w Beskidach połączeniu kultury pasterskiej z sielankowym małomiasteczkowym klimatem XIX-wiecznej Rajczy.
Całodzienna wycieczka autokarowo-piesza
Połączeniem wycieczki autokarowej po zabytkach architektury drewnianej Żywiecczyzny z wycieczką pieszą może być przejazd autokarem do Soli, skąd między zabytkowymi chałupami można wyruszyć na Klimasy i Małą Zabawę. Jeżeli grupa zdecydowałaby się na zwiedzanie także wschodniej części dorzecza Soły, trasę pieszą można zrealizować ze Złatnej, Glinki, Soblówki lub Danielki odwiedzając jeden z górskich przysiółków: Zapolankę, Kubiesówkę i Długi Groń, Okrągłe, Smerekówkę lub Stawiska. Przykładowo, ze Złatnej można pójść na Okrągłe (947 m n.p.m.) i dalej grzbietem na Grubą Buczynę (1132 m n.p.m.) i Krawców Wierch (1080 m n.p.m.) do Bacówki PTTK (górskie schronisko turystyki kwalifikowanej). Z Hali Krawculi pod Krawców Wierchem przez Długi Groń (929 m n.p.m.) i Kubiesówkę (868 m n.p.m.) do Glinki. Wszystkie wymienione przysiółki są znakomitym przykładem na istnienie efektu synergii płynącego z połączenia kultury, ciesiołki, pieknych górskich widoków i dzikiej beskidzkiej przyrody.
Powyższe trasy są jedynie przykładowe i mają na celu pokazanie Państwu jak wiele możliwości daje bogactwo Żywiecczyzny. Propozycje i tak nie wyczerpują w pełni potencjału samego powiatu żywieckiego. Analogiczne trasy jestem w stanie opracować i zaproponować na terenie całości obszaru moich uprawnień.
Największą zaletą tematu architektury drewnianej jest moda na góralszczyznę i góralskie budownictwo utrzymująca się stale na wysokim poziomie. Natomiast niepowtarzalność proponowanych przeze mnie miejsc i ich znikoma popularność są największym magnesem, który powoduje, że większość Turystów po pierwszej wycieczce decyduje się na kolejne. O zdecydowanej większości proponowanych przeze mnie miejsc nie przeczytacie Państwo w przewodnikach lub popularnych poradnikach wakacyjnych. Informacje o historii każdego z miejsc czerpałem z dokumentów i przekazów, niekiedy jedynie znajdując nieliczne publikacje w wydawnictwach krajoznawczych i regionalistycznych. Proponuję Państwu temat, który w Waszej wycieczce znane produkty turystyczne wzbogaca o najprawdziwsze i autentyczne perły beskidzkiej architektury drewnianej!
S E R D E C Z N I E Z A P R A S Z A M !
Radosław Szczepanek
OFERTY DLA SZKÓŁ | OFERTY DLA FIRM | OFERTY DLA BIUR PODRÓŻY | OFERTY DLA GRUP ZORGANIZOWANYCH
PRZEWODNIK BESKIDY | PRZEWODNIK BESKIDZKI
